قلّت است و زراعت نيز كم است لهذا از جهة وسعت معاش بيشتر زنان و دختران خدمتكزارند و هر فرقه از مسلمانان و غيره هر قدر كه خواهند بدارند و هر نوع خاطرخواه ايشان باشد به آنها به عمل آرند قرب صد و بيست سال مىشود كه دولت روميّه ظهور كرده و تقريبا پنجاه سال مىشود كه روز به روز و ماه‌به‌ماه و سال‌به‌سال در ترقّى و تضاعف و ترفّع و تزايد است و بسيارى از بلاد روم و تمامى ملك قرم و ديار شيروان و داغستان و كرجستان و بلغار و بعضى از دشت قبچاق و طالش و اران و قدرى از آذربايجان را مسخّر نموده‌اند اكنون نيز در تدبير جهانكيرى و ملك‌ستانى مىباشند و دو سال قبل ازين مبلغ ده كرور كه هر كرور آن پانصد هزار تومان و هر تومان آن پانزده مثقال نقره باشد از پادشاه ايران برسم صلح كرفتند و در عوض ملك آذربايجان را كه تصرّف كرده بودند بازدادند و جهة تاكيد مصالحه خسرو ميرزا ابن عبّاس ميرزا بدار الملك روس رفت و بر وفق دلخواه مراجعت نمود و در ملك روس خز و سمور و سنجاب و امثالهم بسيار است و نيز پارچهء زربفت و ديبا و چيت اعلى و امثال آنها مىبافند و در حدّادى و نجّارى و نسّاجى و آبگينه‌سازى درجهء عالى دارند و در لوازم امور دنيا و مراتب معاش دقيقه مهمل و معطّل نكذارند امّا به اعتقاد فقير بلاد روس و ساير فرنك نقش بىجان و صورت بىروانست در صورتكرى آنان تصرّف نتوان نمود ليكن جان ندارند تفصيل اين كلام در ضمن فرنك خواهد آمد و السّلام على من اتّبع الهدى ذكر رودان قريه‌ايست قصبه‌نشان از مضافات فارس و در قرب ولايت شميل و ميناست و در موسم زمستان هوايش به‌غايت دلكشاست و در تابستان كرم و آبش وسط و مردمش شيعىمذهب خالى از مردمى نباشند و رنك آنجا ممتاز و مركّباتش بامتياز است ذكر رنيز محلّى حاصل‌خيز ما بين فسا و نيريز از مضافات فارس كويند جائى خوب و محلّى مرغوبست و قصبه‌مانند و باغاتش دل‌پسند است راقم نديده امّا بقرب او رسيده است ذكر رى شهريست منحوس پى چنان كه مولانا قاضى نور اللّه شوشترى در تلو ذكر رى از حضرت صادق ع روايت نموده كه الرّى و القزوين و السّاوة ملعونات مشئومات و در وقتىكه عبيد اللّه بن زياد حكومت رى را نامزد عمر بن سعد وقّاص نمود كه لشكر برداشته بقتال حضرت امام حسين بكربلا رود عمر در اوّل امر متردّد بود در خروج و قعود اين ابيات بر زبان راند عربيّه أ اترك ملك الرّىّ و الرّىّ رغبتى * ام ارجع مأثوما بقتل حسين ع و فى قتله النّار الّتى ليس دونها * حجاب و ملك الرّىّ قرّة عينى آخرالامر حبّ دنيا و رياست رى بر او غالب شده حكومت آنجا را بر قتل جكركوشهء خاتم الأنبياء و سيّد الاوصياء اختيار نمود مرثيه يثرب بباد رفت به تعمير ملك شام * بطحا خراب شد به تمنّاى ملك رى باىّ حال رى مدينهء مشهوره بوده روزكارش چنان خراب نموده كه اكنون جز خرابهء چند و آثار پست و بلند چيزى ندارد و هواء و باء دارد چنان كه كفته‌اند بيت ديدم سحركهى ملك‌الموت را بخواب * بىكفش مىكريخت ز دست و باى رى و شيخ نجم الدّين دايه در كتاب مرصاد العباد فرموده كه در فتنهء چنكيزخانى در شهر رى كه مسقط الرّاس هست هفتصد هزار نفر كه مردمان معروف و معتبر بودند بقتل رسيدند قديم الايّام شهر رى دار الملك ولايت راز بوده و آن ولايت را شيث بن آدم بنا نموده و به‌غايت معمور و مشتهياتش موفور بوده و از يكى مداين اربعهء عراق بوده است چنان كه كفته‌اند بيت چار شهر است عراق از ره تخمين كويند * طول و عرضش صد درصد بود و كم نبود اصفهان كاهل جهان جمله مقرّند بدان * در اقاليم چنان شهر معظّم نبود همدان جاى شهان از قبل آب و هواست * در جهان خوش‌تر از آن بقعهء خرّم نبود قم به نسبت كم از آنهاست و ليكن آن هم * نيك نيك ارچه نباشد بد بد هم نبود معدن مردمى و كان سخا شيخ بلاد * رى بود رى كه چو رى در همه عالم نبود اصمعى كفته الرّىّ عروس الدّنيا و متجر النّاس مصراع كه اين عجوزه عروس هزار دامادست چون آن ملك مدّت پنجاه سال مىشود كه تختكاه ملوك قاجاريّه است لهذا بسيار آباد و معمور و اكثر مشتهياتش نامحصور است و نواحى آباد و قراى خرّم‌بنياد دارد آبش از كاريز و خاكش حاصل‌خيز است و مردمش شيعىمذهب و خالى از هوش نباشند فقير مكرّر آنجا را ديده و بصحبت مردم آن ديار رسيده تفصيل آن در ضمن طهران خواهد آمد ذكر ريم پاپ كويند سواد اعظم بلاد فرنك است راقم نديده و مردم آنجا را نيز مشاهده نكرده است امّا شنيده شده كه رهبانان آن ديار نزد فرنكان و ساير عيسويان بسيار معتبرند ذكر ريك بندريست نيك از بنادر فارس قرب هزار خانه در اوست و چند قريه مضافات اوست راقم نديده ذكر ربذه نام محلّى است ما بين مكّه معظّمه و مدينهء مكرّمه واقع آبش بد و هوايش كرم در اوايل چندان معمور نبود